Hiệu ứng tâm lý bầy cừu: Trong đám đông, 95% đang bị dắt mũi bởi 5% còn lại
100 tựa sách hay nhất nên đọc trong đời

Hiệu ứng tâm lý bầy cừu: Trong đám đông, 95% đang bị dắt mũi bởi 5% còn lại

Hiệu ứng bầy cừu (tên thông dụng tiếng Anh: Sheeple hay còn gọi là cừu ngoan) là một thuật ngữ mỉa mai về những hành vi bầy đàn thụ động của con người có thể bị dễ dàng kiểm soát bởi một quyền lực chi phối mà họ được ví như những con cừu, một con vật ngoan ngoãn dễ dàng bị chăn dắt. Nó cũng mô tả một hiện tượng nhiều người trong xã hội cùng tin tưởng hoặc thực hiện một việc gì đó đã khiến cho rất nhiều người khác a dua làm theo. Điều này tương phản với những con cừu đen.

Câu chuyện tâm lý bầy đàn bắt đầu với người buôn cừu tên là Panurge trong một tác phẩm của đại văn hào Pháp Francois Rabelais thời Phục hưng, thế kỷ XVI. Sau này, Milgram là một trong những tác giả đã làm thực nghiệm chứng minh hiện tượng tâm lý đàn cừu, theo ông, ta không biết chắc điều gì diễn ra thì tốt hơn hết là bắt chước những gì người khác đang làm. Tâm lý bầy cừu là hành vi tâm lý luôn làm giống nhau. Giống hệt đám đông như một bầy cừu ồn ào luôn đi theo bầy đông đúc và hậu quả là con nào cũng đói.

Tâm lý học đám đông Mua Sách | Đọc Sách

Các nhà tâm lý học xã hội cho rằng hiện tượng này không giống với hiện tượng tuân theo, phục tùng, vì hành động làm theo của họ không bị áp lực bởi số đông tạo ra, mà họ hành động vì cho rằng không lẽ nhiều người cùng làm như thế mà lại không có căn nguyên gì. Điều này giải thích tại sao càng có đông người hành động giống nhau, hiệu ứng tâm lý của nó càng lớn. Càng thêm một người thì càng thêm một bằng chứng cho thấy có điều gì quan trọng đang xảy ra. Như vậy, đám đông càng nhiều người thì càng dễ gây ảnh hưởng. Hiện tượng này trong tâm lý học xã hội gọi là “Hiệu ứng tâm lý bầy cừu”.

Qua các nghiên cứu một số người thường chia con người trong xã hội thành hai thành phần chính: sói và cừu. Cừu sinh ra để làm nạn nhân của sói, để được an phận và để phục vụ sói theo bản năng sinh tồn. Sói hay cừu đều có thể rất thông minh hay ngu dại, rất liều lĩnh hay sợ sệt, rất cuồng tín hay nghi ngại nhưng khi hành động thì luôn chạy theo cá tính cơ bản của mình. Người ta cũng dùng từ lóng là những con cừu ngoan ngoãn (sheeple) để chỉ về nông dân chấp nhận hoặc cam chịu các chính phủ độc đoán, Ngô Bảo Châu cũng từng phát biểu rằng[1]:

Bám theo lề là việc của con cừu, không phải việc của con người tự do

Trong văn học cổ điển Pháp có tiểu phẩm nổi tiếng của nhà văn Rabelais “Những con cừu của Panurge“. Do có hiềm khích với người lái buôn cừu trước đó nên khi cùng đi trên một chiếc thuyền, Panurge đã lập mưu trả thù. Panurge, người lái buôn dạn dày kinh nghiệm, một hôm lên tàu buôn của đối thủ mua một con cừu, Y giả vờ năn nỉ người chủ đàn cừu bán cho một con, sau đó, ông ta sau đó ôm cừu ra trước mũi tàu và quăng nó xuống biển. Cả đoàn cừu nghe tiếng kêu theo nhau nhảy xuống biển và bị dòng nước cuốn trôi.

Bầy cừu của lái buôn Panurgeđược dùng chỉ những người chạy theo người khác hay đám đông mà không cần biết hậu quả sẽ ra sao và tương lai sẽ như thế nào. Nội dung tiểu phẩm ngụ ý cảnh giác người đời về thói a dua mù quáng, nặng tính bản năng, nhẹ trí xét đoán, để rồi chuốc lấy hậu quả khôn lường cho cá thể lẫn cộng đồng. Các nhà tâm lý xã hội học ngày nay gọi đó là “hành vi bầy đàn”, dấu tích còn sót lại trong đời sống vô thức của con người dù đã thoát ly thời kỳ ăn lông ở lỗ từ lâu.

Thí nghiệm Milgram

Stanley Milgram, thực nghiệm được tiến hành như sau: Đầu tiên họ cho một người đứng ở góc phố và nhìn lên bầu trời trống không trong 60 giây. Lần tiếp theo họ cho năm người làm như vậy cũng ở góc phố đó. Lần thứ ba họ cho mười lăm người đứng ở góc phố. Và cuối cùng, lần thứ 4 có đến 20 người đứng trên góc phố nhìn lên trời. Kết quả: Thực nghiệm cho thấy

Lần đầu tiên một số người đi đường đã dừng lại để xem người kia nhìn gì nhưng rồi đa số cũng bước qua.

Lần 2 số người dừng lại để quan sát đông lên gấp 4 lần.

Lần 3 có tới 45% số người qua đường dừng lại ngước nhìn lên trời xem những người khác ngó gì.

Lần 4, khi tăng số người đứng ở góc phố thêm năm người, có tới hơn 80% người đi đường ngẩng đầu quan sát theo. Quan sát gì thì họ cũng không biết.

Từ thực nghiệm trên, Milgram cho rằng Nếu ta không biết chắc điều gì đang diễn ra thì tốt hơn hết là hãy bắt chước những gì người khác đang làm. Điều này cũng giống như bầy cừu, con đầu đi trước, các con sau cứ đi theo, đi đâu thì chúng cũng không biết. Hiện tượng bắt chước nhau nhìn lên trời không giống với hiện tượng tuân theo, phục tùng. Vì hành động của họ không bị áp lực số đông tạo nên, họ nhìn lên bầu trời vì họ cho rằng không lẽ nhiều người khác ngẩng mặt lên là chỉ để ngẩng mặt lên nhìn thứ không có gì. Càng có đông người, đám đông càng dễ bị ảnh hưởng.

Hiệu ứng lan truyền Mua Sách | Đọc Sách

Cũng theo một nghiên cứu của các nhà tâm lý thuộc Đại học Leeds (Anh), con người khi ở trong đám đông có hành vi không khác biệt mấy so với đàn cừu hay đàn chim di trú. Các nhà khoa học đã thực hiện một loạt thử nghiệm đặc biệt nhằm tìm hiểu về hành vi đám đông bổ sung và phần tâm lý bầy cừu.

Họ khẳng định rằng 95% số người trong đám đông có khuynh hướng hành động theo một nhóm thiểu số chỉ chiếm khoảng 5%, mà không hề suy nghĩ, đám đông càng nhiều người thì càng dễ gây ảnh hưởng. Từ một nhóm 200 người chỉ cần 5% số người được thông tin trước là có thể chỉ huy cả nhóm.

Hiệu ứng bầy cừu trên thị trường đã được thời báo Wall Street Journal nêu ra từ năm 1984. Phần lớn các thị trường chứng khoán trên thế giới đều phải chấp nhận một thực tế là các lệnh mua, bán có xu thế bị cuốn vào đám đông theo kiểu “bầy cừu”.

Hiện tượng tâm lý bầy cừu đang được nói đến nhiều ở Việt Nam hiện nay, khi mà dân chúng rủ nhau chơi chứng khoán, có không ít người còn gán cả nhà vì chứng khoán. Trong khi đa số những người này không biết gì về chứng khoán. Những người chơi chứng khoán thấy nhiều người khác mua, họ cũng mua; thấy người khác bán, họ cũng bán.

Một thực tế là “tâm lý bầy cừu” vẫn có chỗ đứng trên thị trường và cần tận dụng “tâm lý bầy cừu” ở thị trường chứng khoán.

Trong tác phẩm kinh điển “Nhà giả kim“, tác giả Paulo Coelho đã sử dụng hình ảnh đàn cừu cũng với tính chất tương tự khi cho rằng:

Nhu cầu duy nhất của lũ cừu là ăn và uống. Bao lâu còn dẫn chúng đến được những đồng cỏ mượt mà của vùng Andalusia thì chúng vẫn mãi là những người bạn thân thiết, dù cho một ngày như mọi ngày với những giờ tẻ nhạt trôi qua từ lúc hừng đông đến khi mặt trời lặn, dù cho cúng không hề đọc một quyển sách trong cuộc sống ngắn ngủi và không bao giờ hiểu được tiếng người ta kháo nhau về những chuyện mới lạ ở nơi này nơi nọ. Được cho ăn và cho uống là chúng hài lòng. Với chúng thì thế là đủ.

Đổi lại, chúng là những người bạn đồng hành đem lại niềm vui, cống hiến nhiều len và thỉnh thoảng cả thịt nữa. ‘Nếu bất chợt mình biến thành một kẻ hung ác, giết hết con này đến con khác thì chắc khi cả lũ chết gần hết rồi chúng mới biết’, cậu thầm nghĩ. ‘Vì chúng mù quáng tin vào mình, chứ không còn tin ở bản năng của chúng nữa. Chỉ bởi vì mình là kẻ dẫn chúng đến những đồng cỏ xanh và nguồn nước mát.

Tô Triều

Nguồn & Tham khảo
[1]. http://www.bbc.com/vietnamese/vietnam/2010/08/100821_ngo_bao_chau_blog.shtml

Anderson, W. R. (1945-01-01). “Round about Radio”. The Musical Times. 86 (1225): 80–84. doi:10.2307/933326.

Rogers, Ernest (1949-01-01). The old hokum bucket. A. Love Enterprises.

Bob Davis, “In New Hampshire, ‘Live Free or Die’ Is More Than a Motto,” The Wall Street Journal, 1984, quoted online at Word Spy

“A Nation of Sheeple”, Capitalism Magazine, ngày 19 tháng 10 năm 2005.

Hiệu ứng tâm lý bầy cừu: Trong đám đông, 95% đang bị dắt mũi bởi 5% còn lại
Help us vote

Bình luận

bình luận

DÀNH RIÊNG BẠN

Cập nhật khuyến mãi sách hơn 50%, tặng coupon mua sách giảm giá 30%, và đọc Review sách mới mỗi ngày!

View all contributions by

Người càng thông thái, càng đọc nhiều, và những người thông thái nhất là những người đọc nhiều nhất.