Một lần nọ, tôi đến nhà vị học giả lão trượng cậy mượn một cuốn sách khảo cứu. Ánh mắt chậm rãi lướt qua những giá sách trong thư viện gia đình, giọng nói như rẩy run những tàn âm, nhưng vẫn giữ phong thái nho nhã, lịch thiệp của người năm cũ: “Tôi biết tôi có nó ở đây, nhưng tôi không thể xác định được nó nằm ở đâu. Hãy cho tôi thời gian!

Không phải đợi đến thời tóc bạc, chạm đến mốc tuổi tri thiên mệnh như vị học giả nọ, ta mới thấy trí nhớ của mình trở nên bất lực trong việc kiếm tìm một cuốn sách nằm ở đâu trên kệ sách trong nhà – thứ tài sản đặc biệt mà trong cuộc đời đã có lúc, ta khổ công tìm kiếm, chắt chiu, nâng niu, xuýt xoa, gìn giữ. Như một vị đại tướng đi lạc trong đạo quân của mình. Như nhà cổ ngoạn một hôm không tìm ra món bảo vật trong bộ sưu tập hằng ngày mình vẫn trân quý, nâng niu.

Những người sống với sách, trẻ, già đều đã từng có lúc như thế. Việc tìm kiếm một cuốn sách ngay trong thư viện của mình đã trở nên khó khăn vô cùng. Khó tới mức, ta dễ bất mãn trước sự giới hạn của trí nhớ bản thân. Có khi cần kíp, cấp bách quá, ta chấp nhận cả việc đi ra tiệm sách hỏi mua, ra thư viện viết phiếu đề nghị mượn cho nhanh, đỡ hờn trách trí nhớ của mình.

Hẳn bạn cũng có lúc như tôi, ước gì mỗi cuốn sách được gắn một con chip, và ta chỉ vào hệ thống dữ liệu, nhấp số thì nó lên tiếng để ta dễ dàng tìm thấy nó nằm ở góc nào trên giá sách.

Nhưng sách không phải là điện thoại di động, càng không phải là một động vật được gắn chip trong khu bảo tồn. Sách sống với hình hài cổ xưa và ổn định của nó, bất di bất dịch, ngoại trừ hình thái những ấn bản điện tử (ebook) mà tôi không muốn đề cập ở đây. Sách vẫn lầm lì ngự trị ở nơi ta đặt để và luôn sẵn lòng chịu lãng quên, nơi ta từng tưởng mình chắc chắn xác định, nhưng thực ra chẳng thể tìm thấy. Sách, vì thế, “có đâu đây” nhưng ta “không biết nằm ở đâu”.

Và việc tìm lại một cuốn sách đâu chỉ nhất thời giải quyết một việc rạch ròi, mà đôi khi là một nhu cầu lớn hơn – tìm lại một không gian ký ức đã vùi sâu trong bóng tối thời gian.

Thế nên, quản lý một thư viện gia đình không phải là vấn đề đơn giản. Đó phải là một nghệ thuật của quản trị, một khoa học về lưu trữ. Nói cho cùng, là thiết lập một trật tự để chống lại sự xói mòn của trí nhớ.

Đọc sách như một nghệ thuật Mua Sách Đọc Sách

Quản lý một tiệm sách, dù làm dịch vụ mua bán, có lẽ cũng khó chẳng kém. Thường thì những tiệm sách lớn, việc phân loại được tiến hành ban đầu, ở khâu nhập sách và mỗi lần thay đổi vị trí đặt để (các nhà sách lâu lâu lại có sự sắp xếp lại thế này), các nhân viên kinh nghiệm vẫn không tránh khỏi lúng túng (có khi chào thua) khi khách bất chợt hỏi một cuốn sách. Về sau, việc triển khai hệ thống quản lý điện tử giúp tìm kiếm dễ dàng hơn chút đỉnh. Hơn nữa, ở các nhà sách, mỗi tựa sách không chỉ có một bản, nên việc sao lục, định vị sách có “dễ thở” hơn.

Quản trị thư viện gia đình là công việc hoàn toàn mang tính cá nhân. Bởi ngay cả trong một gia đình có nhiều người mê đọc sách thì thường người thiết lập nên thư viện là người chi phối cái hệ thống phân loại trên giá sách, định vị những cuốn sách và những người khác thường chỉ việc theo đó sử dụng như một sự mặc định hay thỏa thuận ngầm.

Việc phân loại sách để xếp vào đúng các ngăn, kệ, việc rút chúng ra vào thời điểm nào đó để đọc, sưu khảo sau đó đặt để lại ở đâu, chỉ người đọc nó hay biết. Mà cuộc đời một con người dù ngăn nắp khoa học đến mấy, cũng có những khi lơ đãng, mơ màng khó ngờ.

Cũng ngoại trừ trường hợp có những cuốn sách tôi đã đọc xong và trong một thời điểm nào đấy, nghĩ rằng, nó không cần thiết phải có mặt ở trong thư viện riêng, cần phải “giải phóng” chúng đến nơi cần đến, tôi đã đóng thùng bán ra bên ngoài (với mức chiết khấu rất cao chỉ để chúng được trôi đi) nhưng một hôm nào đó, lại quên rằng mình từng làm như vậy; cứ đinh ninh rằng chúng vẫn ở đâu đây. Và lùng sục. Đau đáu tìm kiếm. Ấy là chưa nói đến việc có ai đó can thiệp vào cái trật tự mà tôi thiết lập trên các kệ sách, làm xáo đổi các trật tự khiến cuốn sách lạc ra khỏi hệ thống khu vực định vị chung.

Khuyến đọc: Tại sao bộ não chuộng sách giấy hơn.

Dễ hiểu thôi, dù có kỹ tính đến cỡ nào, việc ta trưng bày những cuốn sách trong thư viện gia đình, nói như Orhan Pamuk – nhà văn lớn lên trong không gian của những tàng thư và bảo tàng – thì “trong chừng mực nào đó chúng ta sắp xếp thư viện của mình sao cho bạn bè nhìn thấy những cuốn sách mà ta muốn được họ thấy, một cách dễ dàng để dọn dẹp chúng là quyết định cuốn nào ta muốn (có nên nói thế này không) giấu hoặc vứt béng đi luôn, để bạn bè ta khỏi nhìn thấy chúng luôn” (Tôi đã vứt bớt sách đi như thế nào? (1)).

Thật vậy, ngoài cứu cánh là đọc, thì việc lưu giữ sách trong các tàng thư gia đình không phải là cầm tù những cuốn sách, mà mang trong nó một chút ý nghĩa trưng bày – hướng ngoại (chính vì thế, giới đọc sách vẫn bảo nhau rằng, hãy nhìn giá sách ở nhà anh ta thì biết anh ta là ai!) và đó là lý do những giá sách trong nhà đôi khi phải chấp nhận những rủi ro lẫn nguy cơ xáo trộn đến từ ngoại tại!

Việc tìm lại một cuốn sách dù với bất kỳ lý do cần thiết nào trong tủ sách hay thư viện gia đình là một cuộc tìm về dĩ vãng, hơn thế, một mối quan hệ giữa ta với cuốn sách – vật thể ôm mang cái thế giới tinh thần mà có lúc ta đã chìm đắm trong nó. Một chân trời bị lãng quên. Việc ấy có thể ví như vị vua ham mê nhan sắc một hôm thẫn thờ cuồng điên nhớ một làn tóc mai, làn hương trinh trên da thịt người cung phi từ lâu ta đã bỏ rơi, chết già trong lãnh cung u ám.

Đi theo sự cần thiết phải có cho một mục đích thực dụng nào đó, có khi là những ký ức cụ thể về hình ảnh của cuốn sách, khổ, loại giấy, tone màu bìa là tình huống mà ta sở đắc được như một thứ nhân duyên trong đời, là âm vang của câu chữ, kể cả nỗi bực mình thất vọng hay thăng hoa của lần đọc trước đó, cả những mối quan hệ nhân sinh xoay quanh một bản sách… Ta lần tìm lại một tệp dữ liệu ký ức được cất giữ cẩn trọng trong những ngăn kệ trùng trùng nhưng ta tin đã được sắp xếp một cách ổn định qua một cuộc du hành tinh thần.

Khuôn mặt của sách: Hình ảnh không thể phai mờ trong tâm trí chúng ta
Khuôn mặt của sách: Hình ảnh không thể phai mờ trong tâm trí chúng ta

Cụ Vương Hồng Sển kể trong một cuốn di cảo (2) rằng, sau 1975, nhiều người ở Sài Gòn đã phải kéo những kho sách quý gia đình ra vỉa hè bán ve chai để cứu lấy mạng sống của mình, tránh họa khám xét làm khó.

Sống trong giai đoạn “thương hải biến vi tang điền” đó, hơn ai hết, người chơi sách như cụ Sển thấu hiểu rằng, sách có số phận của nó. Cách nói của cụ Sển có hơi phũ, nhưng ngẫm lại, thấy có lý: “Sách có số phận của nó: có cuốn được đóng bìa da, có cuốn lấy lót đít ngồi, rồi từ tháng 5 tháng 6 năm 1981, lớp bị hốt, bị tịch, bị kê-khai, làm biên-bản, lôi thôi lắm”.

Nhưng cái ân tình giữa người chơi sách với cuốn sách mình gìn giữ, đôi khi đẹp mà cũng đầy cay đắng: “… từ ngày “sóng dữ hốt sách” đánh tới nhà lão, lão ta núng-động cũng như ai, và để gìn-giữ những sách yêu-dấu kia, lão làm như “chó nghe pháo Tết đút đầu vào kẹt”, lão trót giấu sách, chỗ nầy một mớ chỗ kia một cuốn và từ ấy, trật-tự cũ đã không còn. Ngày xưa, lão nhớ mỗi cuốn sách nằm ở tủ nào, bìa là gì (đóng da hay để y không đóng bìa), số mục-lục là số mấy, và lão tuy trí nhớ vẫn tinh-anh như buổi thiếu-thời, nhưng lão đã lộn đầu lộn đuôi…”.

Sóng gió xảy ra trên giá sách trong các thư viện gia đình, đâu phải chỉ bởi thời gian và quy luật xói mòn trí nhớ của người tầm thư, cũng không dừng ở sự can thiệp của ngoại giới trong một đời sống văn hóa bình thường, mà có khi là những cuồng lưu thời cuộc xô dạt, áp đặt, buộc phải xê dịch, làm biến dạng khuôn mặt văn bản, gây nên biết bao chua xót, bất lực và day dứt khó nguôi ngoai trong lòng kẻ hiếu tri, gắn đời mình với phận sách.

Đọc thêm: 10 thói quen giúp bạn thông minh hơn mỗi ngày

Có khi ta tìm một cuốn sách trên kệ sách trong thư viện gia đình khác chi một cuộc điều tra có màu trinh thám, mà manh mối duy nhất là một cái tên, một mường tượng hình hài. Và còn lại là bóng tối hun hút. Thủ phạm của bóng tối ấy, nhiều khi không ai khác, lại chính là ta!

Bài và ảnh Nguyễn Vĩnh Nguyên

(1) Orhan Pamuk (2013). Những màu khác. Lâm Vũ Thao dịch, Nhã Nam & NXB Văn Học

(2) Vương Hồng Sển (2010). Cuốn sách và tôi – thú phong lưu còn sót lại. NXB Trẻ

Bình luận

bình luận

Lưu ý: Tuần Lễ Sách XẢ KHO GIÁ SỐC - TỨC TỐC MUA NGAY - Mua Sách 1/2 Giá giảm đến 50% tất cả các đầu sách kinh điển đang diễn ra.

Tham khảo Tuần Lễ Sách XẢ KHO GIÁ SỐC - TỨC TỐC MUA NGAY Mua Sách 1/2 Giá

Sách Kinh Điển Chuyển Thể Thành Phim giảm 41%

100 Tựa Sách Kinh Tế Nổi Bật giảm 50%

100 Tác Phẩm Kinh Điển giảm 50%